[Nhân Dân] Những ngày tháng 8 này, chúng tôi có mặt tại huyện Quỳnh Nhai, vùng trọng điểm di dân TÐC thủy điện Sơn La cùng ăn Tết Xíp Xí với đồng bào Thái. Ðây là một phong tục giống như lễ rằm tháng 7 âm lịch của người Kinh.

Huyện Quỳnh Nhai vui tết xíp xí
Bà con bản Hé, huyện Quỳnh Nhai vui tết xíp xí

Nói về phong tục này, có người bảo: “Mai về quê mới, phải mang Xíp Xí theo cùng…!”. Ðó là nguyện vọng chính đáng, là cách bà con thể hiện tình yêu quê hương bản quán, gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Xíp Xí năm nay, Ban Thường vụ Huyện ủy Quỳnh Nhai chủ trương tổ chức một cái Tết thật vui, nhằm động viên bà con chia tay quê cũ trước khi về quê mới. Ngoài việc ôn lại truyền thống văn hóa đặc sắc mang tính cộng đồng thì Xíp Xí còn là dịp tuyên truyền, vận động bà con thực hiện tốt chủ trương, chính sách của Ðảng và Nhà nước. Quyết định trên đã nhận được sự đồng tình ủng hộ của nhân dân trong huyện, nhất là những người cao tuổi.

Bí thư Huyện ủy Lò Văn Mến, kể cho chúng tôi nghe về nguồn gốc, ý nghĩa của Tết Xíp Xí: Ở Sơn La chỉ ba vùng đồng bào ăn Tết Xíp Xí, đó là vùng đồng bào dân tộc Thái, Mường ở huyện Phù Yên, dân tộc Thái ở xã Ngọc Chiến của huyện Mường La và dân tộc Thái, Kháng cùng một số dân tộc anh em khác ở huyện Quỳnh Nhai. Ngoài ra, dân tộc Thái ở tỉnh Ðiện Biên và Lai Châu cũng ăn Tết Xíp Xí.

Tết Xíp Xí khởi nguồn bắt đầu từ dân tộc Thái Trắng. Quá trình di cư, giao thoa văn hóa đã làm cho Xíp Xí trở nên phổ biến. Ngày nay nhiều dân tộc, nhiều vùng ở tỉnh Sơn La cùng ăn Tết Xíp Xí. Tuy nhiên, giá trị lịch sử và văn hóa của loại hình sinh hoạt mang tính bản địa này không phải ai cũng biết. Vì thế, được tìm hiểu về nó và thưởng thức Tết Xíp Xí với đồng bào lần này đối với chúng tôi là một dịp may.

Tết Xíp Xí có hai phần, phần mo – thờ cúng tổ tiên, nhớ công ơn người khai phá tạo mường, lập bản và phần ăn uống, vui chơi văn hóa văn nghệ. Theo quan niệm của người Thái, người chết thì hồn bay về trời. Cuộc sống nơi trần gian của con người được tổ tiên, thần sông, thần núi che chở nên họ rất coi trọng thờ cúng. Tập tục sinh hoạt và yếu tố sản xuất là cơ sở hình thành nên quan niệm về Tết Xíp Xí ngày 14-7 âm lịch. Ðây là khoảng thời gian kết thúc vụ thu hoạch, công việc cấy cày cho vụ mùa mới vừa xong, người nông dân thực hiện “quai khẩu púng” (thả trâu vào rừng).

Ðược mùa, ăn cơm mới, việc đầu tiên là nhớ đến đất trời cho mưa thuận gió hòa, nhớ đến ông bà tổ tiên phù hộ độ trì, lẽ tự nhiên ấy dân tộc nào cũng giống nhau. Vì vậy, Xíp Xí của đồng bào dân tộc Thái đồng nghĩa với việc cúng “Nà Hoóng” (cúng trong nhà) và “cúng tế ná” (cúng ruộng). Ðồ vật cúng gồm: thịt, rượu, “khẩu cắm” (cơm nếp nhuộm mầu), bánh chưng gù. Riêng Tết Xíp Xí, cúng gì thì cúng nhưng không thể thiếu “nhớ tu pết” (thịt vịt). Người ta giải thích rằng, con vịt gắn bó với đồng ruộng, sông suối, đời sống sản xuất của con người. Xíp Xí cúng thịt vịt là muốn con vịt ăn hết sâu bọ hại lúa, con vịt mang điều không may mắn, điềm xấu trôi theo dòng nước.

Xíp Xí không chỉ có ăn uống, vui chơi mà cùng gắn với hoạt động ấy là “khắp chúc muôn” (hát chúc mừng), “khắp khoắm son cún” (hát dạy làm người). Người ta “khắp long te” (hát bè trên sông), “khắp báo sao” (hát trao duyên), hát lúc ăn uống, lúc thăm nhau.

Trong bữa cơm gia đình, người ta trò chuyện vui vẻ, hỏi thăm ý nhị, chúc tụng cởi mở. Khi cao hứng, chủ nhà với cây đàn “tính tẩu” (đàn bầu người Thái) để ở đầu giường giãi bày tình cảm, ngôn từ mộc mạc, âm thanh réo rắt, làm cho bữa tiệc không còn là say rượu mà say tình, say nghĩa. Ðồng bào các dân tộc ở huyện Quỳnh Nhai tuy ở vùng sâu, vùng xa còn nhiều khó khăn, nhưng đời sống văn hóa tinh thần lại rất phong phú, tấm lòng hiếu khách chân thành và luôn rộng mở. Làm cho ai đã từng đến đây, dù một lần phải nhớ mãi.

Khi tiến hành triển khai dự án di dân TÐC thủy điện Sơn La, người ta đã có hẳn một dự án bảo tồn phát huy các giá trị văn hóa vùng ngập. Nhưng trong lúc dự án còn nhiều vướng mắc, chậm thực thi thì bà con bản Nghe Toỏng, Chẩu Quân đã chủ động góp tiền “bảo tồn” văn hóa cho mình. Bản nọ đua bản kia, bản nào cũng làm cho bản mình đĩa VCD.

Các điệu múa, lời hát, các phong tục tập quán sinh hoạt đều được dựng thành kịch bản, quay video khá chuyên nghiệp, vì văn hóa nơi đây tự nó đã mang giá trị bản sắc riêng. Ðĩa VCD được làm quà tặng người thân, gửi về các điểm TÐC, cứ thế giá trị văn hóa nơi đây được biết đến như cơm ăn, nước uống hằng ngày. Tôi xúc động được nghe một câu chuyện có thật. Ấy là chuyện chị Lò Thị Quý, 56 tuổi, khi xưa là con gái bản Nghe Toỏng đi lấy chồng xa tận bản Ðớ (thị xã Lai Châu). Khi xem đĩa VCD quay cảnh bản làng, cây đa bến nước Mường Chiên, kỷ niệm quê hương ùa về, làm chị đang ăn cơm nghẹn ngào, ôm mặt khóc hu hu. Lại chuyện bà con bản Mường Chiên bên kia sông Ðà phải di chuyển sớm về điểm TÐC Bình Thuận, Mô Cổng (xã Phỏng Lái, huyện Thuận Châu) do không kịp làm đĩa phải nhờ các anh ở Ðài Truyền thanh-Truyền hình huyện kịp sao in cho ít đĩa mang hình ảnh quê hương cũ về quê mới.

Ông Lừ Chiến, 69 tuổi, người bản Nghe Toỏng, một trong số ít người còn lại ở Quỳnh Nhai biết chữ Thái cổ. Hiện nay ông đang dành thời gian dịch, sao chép văn tự của ông cha để lại, trong đó có nhiều phong tục về Xíp Xí. Trong lời phát biểu tại buổi lễ Tết Xíp Xí, ông Lò Văn Mến hứa sẽ giúp ông Chiến biên dịch, soạn một cuốn sách về truyền thống Xíp Xí Quỳnh Nhai. Ðồng thời, căn dặn bà con thực hiện di dân TÐC về quê mới phải phát huy các giá trị bản sắc văn hóa dân tộc, làm cho nó tỏa sáng.

Sau Xíp Xí, mùa sản xuất mới lại đến. Vừa sản xuất, vừa chuẩn bị tốt công tác di dân mùa khô năm 2008. Những ngày tới đây, cả Quỳnh Nhai lại tập trung cao độ cho di chuyển dân TÐC thủy điện Sơn La. Lời hẹn nơi quê cũ, cùng với điệu múa, lời ca từ Xíp Xí này sẽ lại vang xa, hòa quyện vào đất trời nơi quê mới. Hy vọng vào một cuộc sống tốt đẹp hơn sẽ đến với đồng bào các dân tộc Quỳnh Nhai.

Bài: Ðức Tuấn
(Nhân Dân)

BÌNH LUẬN

Vui lòng nhập bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên của bạn ở đây